ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੇਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ

ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ) - ਲਗਭਗ 1675 ਵਿੱਚ 20 ਫੱਗਣ ਨੂੰ ਆਏ। ਉਹ ਸੱਤ ਤੋਪਾਂ, 1,100 ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਚੰਦੂ ਕੈਦੀ—ਜਿਸ ਦੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ—ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਘੋੜਾ ਇੱਕ “ਬੇਰ” ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਮ “ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ” ਪਿਆ

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ) - 1705 (11 ਪੋਹ, 1761 ਬਿਕ੍ਰਮੀ) ਵਿੱਚ “ਉੱਚ ਦਾ ਪੀਰ” ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਥੋਂ ਲੰਘੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਰਾ ਗਨੀ ਖ਼ਾਨ ਤੇ ਨਬੀ ਖ਼ਾਨ ਸਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ “ਦੇਗ” (ਪਵਿੱਤਰ ਭੋਜਨ) ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤੋਂ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪਿਆ। ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੀਤੀ ਭੇਟਾ ਨਾਲ ਸੱਚੀਆਂ ਮੁਰਾਦਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ

1854 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਦਾ ਰਾਹ ਬਦਲਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਬੇਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਜਿਸ ਹੇਠ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਮਿਥ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ₹51 ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਭੇਟਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੁੜ ਆ ਗਈ। ਫਿਰ ਨਹਿਰ ਦਾ ਰਾਹ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ। ਉਹ ਰੁੱਖ ਅੱਜ ਵੀ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ